Wszelkiej pomyślności Farmaceutom w dniu świętych Damiana i Kosmy

W dniu Święta Damiana i Kosmy, patronów Aptekarzy i Farmaceutów, Zarząd i pracownicy Polskiej Grupy Farmaceutycznej S.A. oraz wszystkich Spółek Regionalnych PGF składają Państwu życzenia wielu sukcesów      i satysfakcji w pracy zawodowej oraz pomyślności w życiu osobistym. Życzymy wytrwałości w prowadzeniu Państwa placówek, jakże potrzebnej w trudnych czasach transformacji rynku aptecznego, i zapewniamy,             że Polska Grupa Farmaceutyczna niezmiennie wspierać będzie Państwa w codziennej pracy dla dobra pacjentów w Polsce.

 

Poniżej przypominamy artykuł  o kulcie świętych Damiana i Kosmy 

Patroni nie tylko farmaceutów

Święci Kosma i Damian są znani przede wszystkim jako patroni lekarzy i farmaceutów. Mało kto wie, że są oni także patronami Florencji, chorych, dentystów, pielęgniarek, cyrulików, cukierników i wydziałów medycznych, a według niektórych źródeł także zakonu jezuitów.

 

Są czczeni zarówno przez Kościoły zachodnie (rzymskokatolicki, anglikański etc.), jak i wschodnie (prawosławny, greckokatolicki itd.). Na Zachodzie byli szeroko czczeni do końca średniowiecza, później zaś ich kult ograniczył się zasadniczo do grup zawodowych, których są patronami. Na Wschodzie jest on dużo bardziej powszechny i żywotny aż do dziś. 

O ich życiu wiadomo niewiele. Na pewno byli rodzonymi braćmi, co do tego wszystkie źródła są zgodne. W Martyrologium Rzymskim (katolicka księga liturgiczna zawierająca krótkie, oficjalne żywoty świętych) wspomniani są w sposób następujący:

Dnia 27-go września w Egei męczeństwo świętych Braci Kosmy i Damiana. W prześladowaniu za panowania Dioklecjana ponieśli najróżnorodniejsze męczarnie; zostali związani i uwięzieni, wrzucono ich w morze, przybito do krzyża, kamienowano i postawiono żołnierzom jako cel do strzelania z łuku. Ponieważ jednak wszystko to nie zachwiało ich w wierze, zostali straceni. Z nimi dzielili się losem bracia Antimus, Leoncjusz i Euprepiusz. W hagiografii prawosławnej są znani jako Kosma i Damian Arabscy (Muczeniki i Biessrebreniki Kosma i Damian Arawijskije). Ich żywot prawosławny portal cerkiew.pl przedstawia w sposób następujący: Święci męczennicy Kosma i Damian byli lekarzami w Cylicji (Azja Mniejsza). 

Prawdopodobnie region ten był także nazywany Arabią, stąd i przydomek świętych. Święci chodzili po miastach i wsiach, głosząc Ewangelię i uzdrawiając chorych. Bracia nie brali żadnej zapłaty za pomoc (por. Mt 10,8). Za panowania cesarzy Dioklecjana (284-305) i Maksymiana (285-310) zostali wtrąceni do więzienia i postawieni przed sądem zarządcy prowincji. Ponieważ nie chcieli wyrzec się Chrystusa, zostali pobici, związani i wrzuceni do morza. Jednak Anioł Pański wyprowadził ich całych z głębin na brzeg. Widząc to, poganie ścięli świętych mieczem. Wraz z nimi zostali zamęczeni ich bracia: Leoncjusz, Antym i Eutropiusz. Przydomek „Arabscy” jest rozumiany w różnych źródłach różnie. Oprócz wspomnianej wyżej interpretacji, że Cylicja mogła być zaliczana do Arabii, u niektórych autorów pojawia się też teza, że urodzili się oni w Arabii, a do Cylicji w Syrii przybyli w młodości celem studiowania medycyny. Święci Kosma i Damian zostali pochowani w Cyrze w Syrii. Jest to miasto, w którym spotkała ich śmierć męczeńska, jak świadczy o tym Teodoret z Cyru, chrześcijański historyk z V wieku. Legendy głoszą, że początkowo chciano ich pochować oddzielnie, ale sprzeciwił się temu wielbłąd, który, przemówiwszy ludzkim głosem, zabronił grabarzom rozdzielania ciał braci. 

Prawosławie zna jeszcze dwie pary świętych braci lekarzy o tych imionach. Są to Kosma i Damian Azjatyccy (Biessrebreniki Kosma i Damian Azijskije) oraz Kosma i Damian Rzymscy (Muczeniki i Biessrebreniki Kosma i Damian Rimskije). 

Wszyscy zajmowali się leczeniem chorych i propagowaniem chrześcijaństwa, wszyscy żyli na przełomie trzeciego i czwartego wieku po Chrystusie i wszyscy za swą działalność lekarską nie pobierali zapłaty. Dlatego są oni w hagiografii zwani po grecku anargyrami, a po słowiańsku jako biessrebrenikami, czyli tymi, którzy pracowali nie przyjmując od pacjentów srebra. Bracia azjatyccy zmarli śmiercią naturalną, a rzymscy zostali zamordowani przez pogańskiego lekarza i są, podobnie jak arabscy, czczeni jako męczennicy. Te trzy pary świętych nieraz mieszają się w różnych przekazach. Można więc spotkać się z informacjami, że patronami aptekarzy są święci Kosma i Damian Rzymscy. Tezie takiej przeczy zapis Martyrologium Rzymskiego i cała tradycja zachodnia. Święci Kosma i Damian Rzymscy nie są bowiem czczeni w Kościele zachodnim. W prawosławiu, zwłaszcza słowiańskim, a co za tym idzie również w grekokatolicyzmie obecnie najpowszechniej czczeni są święci Kosma i Damian Azjatyccy, którym przypisuje się mniej więcej te same wstawiennictwa, co arabskim. Pewne różnice jednak występują. Uważa się ich bowiem za szczególnych orędowników przy ospie, chorobach oczu i nóg. Ponadto uchodzą za patronów rodziców proszących o pomoc dzieciom w trudach pobierania nauki oraz osób wstępujących w związek małżeński, a także weterynarzy, kowali i innych rzemieślników. 

Kult świętych Kosmy i Damiana Arabskich zrodził się wkrótce po ich śmierci. Świadczy o tym między innymi inny zapis w Martyrologium Rzymskim: Dnia 29-go lipca (...) w Rzymie przy Via Aurelia męczeństwo św. Feliksa II, Papieża, który za obronę wiary katolickiej został wypędzony ze swego tronu przez ariańskiego cesarza Konstancjusza i zamordowany potajemnie w Cervetro w Toskanie. Jego ciało wzięli w posiadanie klerycy i pochowali przy wspomnianej ulicy. 

Później przeniesiono je do kościoła św. Kosmy i Damiana w Rzymie i tam po długiem zapomnieniu znaleziono znowu pod ołtarzem wraz z relikwiami św. Męczenników Marka, Marceliana i Trankwilina. Razem z nimi złożono je w dawnym miejscu. Pod owym ołtarzem znalazły się także ciała św. Męczenników Abundiusza i Abundancjusza. Św. Feliks II, który zresztą był antypapieżem, zginął śmiercią męczeńską w roku 365. Skoro już wtedy istniała w Rzymie świątynia pod wezwaniem świętych Kosmy i Damiana, dobitnie dowodzi to wczesności kultu. Świadczy o niej również umieszczenie ich imion w Kanonie Rzymskim, najstarszej, a do niedawna jedynej Modlitwie Eucharystycznej obrządku łacińskiego. Musiało ono nastąpić przed rokiem 604, bo od tej daty aż do 1962 Kanonu Rzymskiego w najmniejszym nawet stopniu nie zmieniano. 

Pierwszym miejscem kultu tych świętych był ich grób w Cyrze, nad którym wkrótce zbudowano kościół. Początkowo święci bracia odbierali cześć przede wszystkim jako patroni chorych – uzdrowiciele. Wierzono, że skoro za życia skutecznie leczyli ciała i dusze, to tym bardziej będąc w Niebie mogą to czynić z co najmniej równie dobrym skutkiem. Wkrótce poświęcone im świątynie powstawały w innych miastach. Wspomniałem już takową w Rzymie. Słynna na cały świat była również ta funkcjonująca w Konstantynopolu. Odprawiano w niej rytuał tzw. „inkubacji”, który polegał na tym, że chorzy spali w kościele, a podczas ich snu święci Kosma i Damian przychodzili ich uleczyć. Odnotowano tam wiele cudów, najsłynniejszym z nich jest wyjęcie węża, który poprzez usta wszedł w ciało wieśniaka. Również w Bizancjum, wydarzył się inny, sławny cud przypisywany ich wstawiennictwu, a mianowicie uzdrowienie cesarza Justyniana Wielkiego z bardzo ciężkiej choroby.

W ikonografii zachodniej świętych Kosmę i Damiana przedstawia się zazwyczaj w bogatych szatach, często z pudełkiem na kosztowności i wonności, z moździerzem do rozcierania ziół oraz z narzędziami ich tortur i śmierci, czyli kamieniami lub mieczem, a także z koroną i krzyżem, jako symbolami męczeństwa. W chrześcijaństwie wschodnim wygląda to dosyć podobnie. Jak pisze ks. Jarosław Charkiewicz na portalu cerkiew.pl na ikonach święci Kosma i Damian zawsze przedstawiani są razem. Są mężczyznami w średnim wieku, różniącymi się nieco długością bród (Kosma ma dłuższą) i kolorem płaszczy (Kosma ma czerwony, Damian lazurowy). Obaj w dłoniach trzymają pędzelki do namaszczania chorych i naczynka na lekarstwa. W Kościele rzymskokatolickim wspominani są 26 września w nowym kalendarzu i 27 września w starym (używanym w Nadzwyczajnej Formie Rytu Rzymskiego potocznie nazywanej Rytem Trydenckim). W Kościołach prawosławnym i greckokatolickim Kosmę i Damiana Arabskich czci się 17/30 października, Rzymskich 1/14 lipca, a Azjatyckich 1/14 listopada. 

W całym chrześcijańskim świecie istnieją setki kościołów i kaplic poświęconych tym świętym braciom. Również w Polsce znajduje się co najmniej kilkadziesiąt świątyń pod ich wezwaniem. Są to kościoły i kaplice rzymskokatolickie, greckokatolickie i prawosławne. Obecnie dzielą się one mniej więcej po równo pomiędzy te trzy Kościoły. Zdecydowana większość znajdujących się na obecnych ziemiach polskich kościołów i kaplic pod wezwaniem świętych Kosmy i Damiana została zbudowana przez grekokatolików (unitów), jednak wskutek zawirowań dziejowych część z nich została przejęta przez rzymskich katolików lub prawosławnych. Rzymskokatolickie przybytki pod tym wezwaniem można podzielić na dwie grupy. Pierwszą są wspomniane wyżej obiekty pogreckokatolickie, a drugą kościoły i kaplice korzeniami sięgające średniowiecza lub początków ery nowożytnej. W okresie potrydenckim, jak już wspomniano, kult tych świętych na Zachodzie przygasł, toteż nowych świątyń pod ich wezwaniem nie fundowano. 

Do pierwszej grupy zaliczają się między innymi kościoły, a w zasadzie cerkwie w Bereście, Jabłonicy Polskiej, Kotani, Krempnej, Męcinie Wielkiej i Skwirtnem. Drugą grupę reprezentują kościoły w Okoninie i Świątkach oraz Kaplica Zebrzydowskiego na Wawelu w Krakowie. Greckokatolickie cerkwie pw. świętych Kosmy i Damiana znajdują się między innymi w Banicy, Grabie i Przemkowie, a prawosławne w Bartnem, Blechnarce, Czeremsze, Czyżach, Kolechowicach, Mostowlanach, Narojkach, Rybołach, Studzionkach, Telatyczach i Zapałowie. Większość wymienionych cerkwi greckokatolickich i prawosławnych jest poświęcona świętym Kosmie i Damianowi Azjatyckim, natomiast wszystkim powyższym kościołom i kaplicom rzymskokatolickim, nawet tym, które kiedyś były greckokatolickie, patronują obecni święci Kosma i Damian Arabscy, jedyni znani i czczeni przez Kościół rzymskokatolicki. 
Obecne w Polsce Kościoły starokatolickie zarówno tradycji polsko-narodowej (polskokatolickiej), jak i mariawickiej, choć czczą Kosmę i Damiana, wymieniają ich w Kanonie Rzymskim i mają w kalendarzach ich wspomnienie liturgiczne, nie posiadają aktualnie świątyń pod wezwaniem tych dwóch świętych. Przyczyna tego stanu rzeczy stanie się jasna, jeśli się weźmie pod uwagę to, co już wcześniej napisano o rzymskokatolickich kościołach i kaplicach poświęconych świętym braciom-lekarzom. Po prostu polscy starokatolicy nie posiadają ani świątyń pounickich, ani (z bardzo nielicznymi wyjątkami) sięgających korzeniami średniowiecza.

 

Artykuł mgr. farm. Artura Rumpla, publikacja w miesięczniku PGF "Bez Recepty", nr 9/2012

Lista aktualności